Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, HĐND cấp xã trở thành thiết chế quyền lực đại diện duy nhất của Nhân dân tại cơ sở, với phạm vi thẩm quyền và khối lượng công việc tăng mạnh, đặt ra yêu cầu phải hoạt động hiệu lực, chuyên nghiệp, dựa trên trí tuệ và kỹ năng. Vì vậy, phần nhân sự hỗ trợ chuyên môn cho hoạt động của HĐND trở thành vấn đề then chốt. Cùng với đó, cần quan tâm tháo gỡ “điểm nghẽn” lớn nhất ngay từ khâu dự kiến cơ cấu nhân sự cho nhiệm kỳ mới.

Hoạt động hiệu lực, chuyên nghiệp, dựa trên trí tuệ và kỹ năng

Dựa trên Điều 30 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, có thể thấy pháp luật đã thiết kế một cơ chế rất chặt chẽ và phân tầng hợp lý về số lượng đại biểu HĐND, bảo đảm tính đại diện nhưng vẫn giữ được sự tinh gọn của bộ máy. Ở cấp xã, mọi trường hợp đều được khống chế ở mức trần không quá 30 đại biểu.

HĐND xã Tân Chi, Bắc Ninh tổ chức kỳ họp thường lệ cuối năm 2025

Việc quy định mức khởi điểm 15 đại biểu và tăng dần theo ngưỡng dân số - với các hệ số khác nhau theo điều kiện địa bàn - cho thấy tính toán cụ thể để bảo đảm mỗi đơn vị hành chính đều có đủ số lượng đại biểu nhằm phản ánh ý chí, nguyện vọng của Nhân dân đầy đủ nhất. Tuy nhiên, chính giới hạn “không quá 30 đại biểu” lại đặt HĐND cấp xã vào yêu cầu đổi mới mạnh mẽ về chất lượng đại biểu, năng lực thảo luận và quyết định chính sách, thay vì mở rộng số lượng như trước. Trong bối cảnh xã - phường bây giờ là cấp chính quyền trực tiếp gánh vác phần lớn nhiệm vụ sau khi không tổ chức cấp huyện, yêu cầu tinh gọn về số lượng nhưng nâng cao chất lượng đại biểu là một bước đi thể hiện rõ định hướng cải cách nhà nước: cơ quan dân cử phải hoạt động hiệu lực, chuyên nghiệp, dựa trên trí tuệ và kỹ năng, chứ không chạy theo cơ cấu hình thức hay số lượng đông đảo.

Then chốt là nhân sự hỗ trợ chuyên môn cho hoạt động HĐND

Trong bối cảnh khối lượng công việc ngày càng lớn, HĐND phải thực hiện đầy đủ chức năng quyết định và giám sát trên một địa bàn rộng hơn, với yêu cầu cao hơn về năng lực hoạch định các biện pháp thực thi pháp luật ở cơ sở, nhân sự hỗ trợ chuyên môn cho hoạt động của HĐND trở thành vấn đề then chốt. Ngay từ khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Công văn số 09 của Ban Chỉ đạo sắp xếp đơn vị hành chính các cấp và xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp của Chính phủ, các văn bản hướng dẫn gần đây của Bộ Nội vụ – đặc biệt là Công văn số 9395/BNV, Công văn số 9478/BNV-CCVC – đã khẳng định rõ tính pháp lý và sự cần thiết phải duy trì 2 vị trí công chức giúp việc cho các Ban của HĐND, đặt tại Văn phòng HĐND và UBND cấp xã để bảo đảm nhiệm vụ tham mưu, giúp việc cho HĐND cấp xã.

Việc bố trí này phù hợp với cấu trúc tổ chức khi mỗi HĐND cấp xã có 2 ban theo Luật, trong khi yêu cầu thẩm tra, giám sát và theo dõi lĩnh vực ngày càng chi tiết và phức tạp. 2 công chức giúp việc HĐND đóng vai trò "xương sống" trong công tác tham mưu. “Ở mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã – phường trở thành nơi trực tiếp giải quyết hầu hết công việc của dân, thẩm quyền mở rộng, khối lượng nhiệm vụ tăng mạnh, đòi hỏi HĐND phải có bộ máy tham mưu đủ mạnh” – ông Bùi Tuấn – Phó Chủ tịch HĐND phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh khẳng định.

Tuy nhiên, qua rà soát bước đầu việc bố trí nhân sự tham mưu, giúp việc cho HĐND nhiệm kỳ 2026 - 2031 tại cấp xã cho thấy vẫn còn những “điểm nghẽn” cần được nhìn nhận thẳng thắn. Trước hết, trong bộ máy giúp việc cho HĐND cấp xã, mặc dù Bộ Nội vụ đã có văn bản hướng dẫn rất rõ, yêu cầu các xã phải bảo đảm có công chức tham mưu, giúp việc cho Thường trực HĐND và các Ban theo đúng chức năng quy định, nhưng trên thực tế, có địa phương sau khi có văn bản của Bộ Nội vụ lại điều động công chức được phê duyệt hỗ trợ Ban về Văn phòng HĐND và UBND và phân công làm các nhiệm vụ khác không phải thực hiện vị trí việc làm giúp việc cho HĐND như chỉ đạo của cấp trên; có xã chỉ bố trí 1 công chức giúp việc cho HĐND, xã khác mặc dù vẫn bố trí 2 người nhưng lại kiêm nhiệm thêm phần việc của UBND, làm sai lệch mục tiêu chuyên nghiệp hóa bộ máy giúp việc của cơ quan dân cử theo tinh thần đổi mới tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.

“Điểm nghẽn” từ khâu dự kiến cơ cấu nhân sự

Việc dự kiến cơ cấu, thành phần và phân bổ số lượng người được giới thiệu ứng cử đại biểu HĐND cấp xã nhiệm kỳ 2026 - 2031 ở một số đơn vị vẫn còn nặng về cơ cấu khối UBND. Nếu tính cả Ủy viên UBND (phụ trách công an, quân sự), có địa phương cơ cấu đại biểu xuất thân từ khối UBND chiếm đến 5 người - nhiều hơn cả số đại biểu Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, vốn là lực lượng phản biện quan trọng trong thiết chế dân chủ. Thậm chí, tại một số địa bàn quy mô dân số nhỏ, tổng số đại biểu không nhiều nhưng gần một nửa là Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy hoặc lãnh đạo cơ quan chấp hành. “Cơ cấu như vậy vô hình trung tạo ra một HĐND thiên về hành pháp, thiếu tính đa dạng và thiếu tiếng nói độc lập - yếu tố căn cốt để bảo đảm chức năng giám sát, phản biện và quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương” - bà H Bic Buôn Jă - đại biểu HĐND cấp xã ở Đắk Lắk phân tích.

Đặt trong bối cảnh nhiệm kỳ mới đòi hỏi HĐND cấp xã phải nâng cao năng lực hoạch định các biện pháp thực thi chính sách và pháp luật, tăng cường chất lượng nghị quyết và giám sát chuyên sâu, cơ cấu mất cân đối, câu hỏi đặt ra: ai sẽ thực hiện chất vấn tại kỳ họp khi quá nửa đại biểu đồng thời là chủ thể bị giám sát? Khi đó, gánh nặng đặt lên vai vài đại biểu thôn, tổ dân phố, 2 chuyên trách của Ban và một số đại biểu Mặt trận Tổ quốc quá lớn; trong khi yêu cầu đặt ra đối với HĐND là phải hoạt động hiệu lực, hiệu quả, dựa trên trí tuệ, sự độc lập tương đối và kỹ năng của từng đại biểu. Đây chính là “điểm nghẽn” lớn nhất nếu không được điều chỉnh ngay từ khâu dự kiến cơ cấu, thành phần và số lượng người được giới thiệu ứng cử đại biểu HĐND cho nhiệm kỳ mới.

Nguồn: daibieunhandan.vn